كنيد . به راستى ما نفهميديم در روز عرفه اين خطر چطور ناديده گرفته شد و چه كسى مىتواند كه با نزول آيه : * ( « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ . . . » ) * در روزى كه ديگر هيچ كافرى در آن سر زمين نبود منافقين ( كه در حقيقت همان كفار بودند ) خفه شدند ؟ و جمعيتشان خود به خود متلاشى شد و كيدشان باطل گرديد ، اگر باطل شد آخر چگونه و به چه طريق ؟ و اگر خفه نشدند و جمعيتشان هم چنان باقى بود و هم چنان سرگرم توطئه عليه اسلام و مسلمين بودند ، پس چگونه خداى تعالى بر مسلمانان منت نهاده كه ظاهر دينشان را كامل كرد ؟ و نعمت را بر آنان تمام نموده ؟ و آيا مىتوان گفت : كه خداى تعالى به همين ظاهر تهى از محتوى راضى شده كه فرموده : * ( « وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً » ) * ، مگر اين خود خداى تعالى نيست كه رسول گرامى خود را مخاطب قرار داده مىفرمايد : « هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ » . « 1 » آيا كسى مىتواند به خود جرأت دهد و بگويد : خداى تعالى به كمال ظاهرى دينى كه چنين باطنى دارد منت نهاده و يا نعمت خود را با اينكه آميخته با خون دلهايى است كه از ناحيه منافقين ايجاد مىشود ، تمام بخواند ؟ و بفرمايد : نعمتم را بر شما تمام كردم ؟ و يا از رضايتش به صورت بىمحتوايى از دين خبر دهد ؟ با اينكه در آيات كريمه اش از اين گونه مسلمانان بى محتوى ( يعنى از اين منافقين ) بيزارى جسته و فرموده : « وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً » « 2 » . و در باره منافقين فرموده : ( و مىدانم كه منظورش جز دين آنان نيست ) ، « فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّه لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ » « 3 » و بعد از همه اين اشكالها و ناسازگارىها ، آيه شريفه از نظر عبارت مطلق است و مساله اكمال و اتمام و رضايت به هيچ قيدى مقيد نشده و همچنين كلمات دين و اسلام و نعمت به هيچ جهتى دون جهتى مقيد نشده ، پس به چه دليل گفته‌اند : منظور از اكمال دين چنين و چنان است ؟ حال اگر بگويى بين منافقين و كفار در اينجا فرق هست ، زيرا همانطور كه قبلا اشاره شد آيه مورد بحث خواسته است وعده اى را كه خداى تعالى قبلا داده بود به انجاز برساند كه فرموده است :

--> ( 1 ) دشمن واقعى تو و دين تو اين منافقين هستند از آنان بر حذر باش . « سوره منافقون ، آيه 4 » . ( 2 ) من هرگز گمراه كنندگان راى ياور خود نمىگيرم . « سوره كهف ، آيه 51 » . ( 3 ) و به فرضى كه شما از منافقين ( يعنى از دين آنان ) خوشتان بيايد خداى تعالى هرگز از مردم تبهكار راضى نيست . « سوره برائت ، آيه 96 »